Η ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΑΣΑΦΕΙΕΣ, ΜΥΘΟΙ ΚΑΙ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΕΣ -ΜΕΡΟΣ MΕ΄

 

Γράφει ο Α. Κωνσταντίνου

Στο 9ο Κεφάλαιον του  εγχειριδίου περί της ανισότητος των φυλών, («Ορισμός της λεξεως “πολιτισμός” – Διαφορα χαρακτηριστικα των πολιτισμενων κοινωνιων. Ο Πολιτισμός μας δεν είναι ανώτερος εκείνων οι οποίοι επροηγήθησαν»), ο Κόμης ντε Γκομπινώ γράφει :

«Πολλοί έχουν θαυμάσει και δη με βασίμους λόγους, την εξαιρετική ενότητα ιδεών και απόψεων οι οποίες εκαθοδήγησαν ολόκληρο το σώμα των πολιτών στα ελληνικά κράτη της καλλίστης περιόδου. Τα συμπεράσματα για κάθε ουσιώδες σημείο ήσαν συχνά εχθρικά μεταξύ τους. Αλλά όλα προήρχοντο από την ιδία πηγή. Στην πολιτική, κάποιοι ήθελαν περισσότερον ή ολιγότερον δημοκρατία, κάποιοι περισσότερον ή ολιγότερον ολιγαρχία. Στην θρησκεία, κάποιοι επέλεξαν να προσκυνήσουν την Ελευσίνιο Δήμητρα, άλλοι την  Αθηνά Παρθένο. Ως θέμα λογοτεχνικής γεύσεως, ο Αισχύλος μπορεί να προτιμάται από τον Σοφοκλή, ο Αλκαίος από τον Πίνδαρο. Αλλά, εν τω βάθει, οι ιδέες που συνεζητήθησαν ήσαν όλες, όπως θα ημπορούσαμε να τις αποκαλέσουμε, εθνικές. Οι διαφορές αφορούσαν μόνον τα σημεία της αναλογίας. Το ίδιο συνέβη και στην Ρώμη, πριν από τους Καρχηδονιακούς Πολέμους. Ο πολιτισμός της χώρας ήταν ομοιόμορφος και αναμφισβήτητος. Έφτανε στον δούλο μέσω του κυρίου. Όλοι τον εμοιράζοντο σε διαφορετικό βαθμό, αλλά ουδείς εμοιράζετο κάποιον άλλο.

Από την εποχή των Καρχηδονιακών Πολέμων, μεταξύ των Ρωμαίων, και από την εποχή του Περικλέους και ιδιαιτέρως από εκείνην του Φιλίππου, μεταξύ των Ελλήνων, αυτή η ομοιομορφία έτεινε ολοέν και περισσότερον καταρρέουσα. Το μείγμα των εθνών έφερε μαζί του ένα μείγμα πολιτισμών. Το αποτέλεσμα ήταν μια πολύ σύνθετη και μορφωμένη κοινωνία, με έναν πολιτισμό πολύ πιο εκλεπτυσμένο από πριν. Αλλά είχε ένα εντυπωσιακό μειονέκτημα:  Τόσον στην Ιταλία, όσον και στην Ελλάδα, υπήρχε μόνο για τις ανώτερες τάξεις, ενώ τα χαμηλότερα στρώματα αφέθησαν εν αγνοία της φύσεώς του, των αξιών και των στόχων του. Ο ρωμαϊκός πολιτισμός μετά τους μεγάλους Ασιατικούς Πολέμους ήταν, χωρίς αμφιβολία, μια ισχυρά εκδήλωση της ανθρώπινης μεγαλοφυίας. Αλλά δεν ενεκοπλώθη τίποτα, παρά μόνον τους Έλληνες ρητορικούς σοφούς που προσέφεραν την φιλοσοφική του βάση, τους Σύριους δικηγόρους που εδημιούργησαν γι ‘αυτόν ένα αθεϊστικό νομικό σύστημα, τους πλουσίους άνδρες που ησχολούντο με την δημοσία διοίκηση ή το χρήμα και, τέλος, τους αδυσώπητους ηδονιστές που δεν έπραταν τίποτα . Από τις μάζες ήταν, πάντοτε, απλώς ανεκτός.

Οι λαοί της Ευρώπης δεν αντελήφθησαν τίποτα για τα Ασιατικά και Αφρικανικά του στοιχεία, ο λαός της Αιγύπτου δεν είχε καλυτέρα αντίληψη  για το τι του μετέφερε από την Γαλατία και την Ισπανία και εκείνος της Νουμιδίας δεν είχε καμία εκτίμηση για το τι μετεφέρθη σε αυτόν από τον υπόλοιπο κόσμο. Έτσι, υπό αυτό που θα ημπορούσαμε να ονομάσουμε “οι κοινωνικές τάξεις”, εζούσαν αμέτρητα πλήθη που είχαν διαφορετικόν πολιτισμό από αυτόν του επισήμου κόσμου ή δεν ήσαν καθόλου πολιτισμένα. Μόνον η μειοψηφία του ρωμαϊκού λαού εκράτησε το μυστικό και προσέδωσε σημασία σε αυτό. Έχουμε εδώ το παράδειγμα ενός πολιτισμού που είναι αποδεκτός και κυρίαρχος, όχι πλέον μέσα από τις πεποιθήσεις των λαών που ζουν υπ’ αυτόν, αλλά από την εξάντληση, την αδυναμία τους και την αδιαφορία τους.

Στην Κίνα ευρίσκουμε ακριβώς το αντίθετο. Η  έκταση είναι βεβαίως τεραστία, αλλά από το ένα άκρο έως το άλλο υπάρχει το ίδιο πνεύμα ανάμεσα στους ιθαγενείς Κινέζους. Αφήνω τους λοιπούς εκτός περιγραφής, όπως  και την πανομοιότυπο αντίληψη του πολιτισμού τους. Όποιες και εάν είναι οι αρχές του, είτε εγκρίνουμε τους στόχους του είτε όχι, πρέπει να παραδεχθούμε ότι ο ρόλος που παίζουν οι μάζες στον πολιτισμό τους καταδεικνύει  πόσον καλά τον καταλαβαίνουν. Ο λόγος δεν είναι ότι η χώρα είναι ελεύθερη υπό την έννοιά μας, ότι ένα δημοκρατικό αίσθημα αντιπαλότητος ωθεί όλους να πράξουν το καλύτερο δυνατό για να εξασφαλίσουν μια θέση που τους εγγυάται ο νόμος. Καθόλου! Δεν προσπαθώ να ζωγραφίσω μιαν ιδανική εικόνα. Οι αγρότες και ομοίως οι μεσαίες τάξεις έχουν ελάχιστες ελπίδες, εν πάση περιπτώσει, στο Μέσο Βασίλειο, να ανέλθουν με την καθαρά αξία τους. Σε αυτό το τμήμα της Αυτοκρατορίας, παρά τις επίσημες υποσχέσεις σχετικώς με το σύστημα εξετάσεων με τις οποίες πληρούνται οι δημόσιες υπηρεσίες, ουδείς αμφιβάλλει ότι οι θέσεις προορίζονται αποκλειστικώς για τα μέλη των επισήμων οικογενειών και ότι στην απόφασή τους οι καθηγητές επηρεάζονται συχνά περισσότερο από τα χρήματα παρά από την ευρυμάθεια.

Αλλά αν και οι ναυαγίσασες φιλοδοξίες ημπορούν να θρηνολογούν γιά τα κακά του συστήματος, δεν φαντάζονται ότι θα ημπορούσε να υπάρξει κάτι καλύτερο και η υπάρχουσα κατάσταση των πραγμάτων είναι αντικείμενο αδιαμφισβητήτου θαυμασμού για ολόκληρο τον λαό. Η εκπαίδευση στην Κίνα είναι εξαιρετικώς γενική και διαδεδομένη. Επεκτείνεται σε τάξεις αρκούντως κατώτερες  από εκείνες οι οποίες, στην Γαλλία, θα ημπορούσαν ενδεχομένως να αισθανθούν την έλλειψή της. Το χαμηλό κόστος των βιβλίων, ο αριθμός και οι χαμηλές αμοιβές των σχολείων, προσφέρουν ένα συγκεκριμένο μέτρο εκπαιδεύσεως προσιτό σε  όλους. Οι στόχοι και το πνεύμα των νόμων είναι γενικώς καλώς κατανοητοί και η κυβέρνηση είναι υπερήφανη διότι έχει καταστήσει τη νομική γνώση προσιτή σε όλους. Υπάρχει έντονο ένστικτο απορρίψεως ενάντια στις ριζικές αλλαγές στην Κυβέρνηση.

[Ο Άγγλος ποιητής και Κυβερνήτης του Χονγκ – Κόνγκ  Τζων Φράνσις Ντέηβις, (1795 –1890), στο βιβλίον του «Οι Κινέζοι» (εκδοθέν στο Λονδίνο, 1840), το οποίον επικαλείται εδω σε υποσημείωση ο ντε Γκομπινώ, γράφει: «Τρεις ή τέσσερις τόμοι οποιουδήποτε συνηθισμένου έργου, μεγέθους και σχήματος “οκτημορίου” (17X11 εκ.), ημπορούν να έχουν ως συνολικό ποσό κόστους ισοδύναμο με δύο σελλίνια. Ενας  κατάλογος χειρογράφων σε βιβλιοπωλείο της Καντώνος  έδιδε τιμή περί των τεσσάρων βιβλίων του Κομφούκιου, συμπεριλαμβανομένου και του εγχειριδίου του σχολιασμού τους, κατά τι μικροτέρα από ημίσεια κορώνα. Το χαμηλό κόστος της κοινής λογοτεχνίας τους οφείλεται εν μέρει στον τρόπον εκτυπώσεως, αλλά εν μέρει και στην χαμηλή τιμή του χαρτιού».]

Ένας πολύ αξιόπιστος κριτικός στο θέμα αυτό, ο κ. Τζων Φ. Ντέηβις ο Βρετανός Επίτροπος στην Κίνα, ο οποίος όχι μόνον ζούσε στην Καντώνα αλλά εμελέτησε τις υποθέσεις του με την εγγυτέρα προσήλωση, λέγει ότι οι Κινέζοι είναι ένας λαός του οποίου η ιστορία δεν δείχνει ούτε μιια απλή απόπειρα κοινωνικής επαναστάσεως ή οποιανδήποτε αλλαγή στις εξωτερικές μορφές της εξουσίας. Κατά την άποψή του, περιγράφονται καλύτερα ως «έθνος σταθερών συντηρητικών».

Η αντίθεση είναι πολύ εντυπωσιακή, όταν στρεφόμεθα στον πολιτισμό του ρωμαϊκού κόσμου, όπου οι κυβερνητικές αλλαγές ηκολούθησαν η μία την άλλη με εκπληκτική ταχύτητα μέχρι την έλευση των βόρειων λαών. Παντού σε αυτή τη μεγάλη κοινωνία και σε κάθε εποχή, ημπορούμε να ανεύρουμε πληθυσμούς τόσον απομονωμένους από την υπάρχουσα τάξη, ώστε να είναι έτοιμοι για τα αγριότερα πειράματα. Τίποτα δεν αφέθηκε ανεξερεύνητο σε αυτή τη μακρά περίοδο, ουδεμία αρχή παρέμεινε σεβαστή. Η ιδιοκτησία, η θρησκεία, η οικογένεια, ημφισβητήθησαν όλες, και, πολλοί, τόσον στον Βορρά όσον και στο Νότο, είχαν την τάση να εφαρμόσουν τις νέες θεωρίες στην πράξη.

Απολύτως τίποτα στον ελληνορωμαϊκό κόσμο δεν στηρίζεται σε μια σταθερά βάση, ούτε καν στην ενότητα της Αυτοκρατορίας, τόσον απαραίτητο ώστε θα εσκέπτετο  κανείς για την γενική ασφάλεια. Επιπλέον, δεν ήσαν μόνον οι στρατοί, με το πλήθος  των αυτοσχεδίων Καισάρων, που προσέκρουαν  συνεχώς σε αυτό το Παλλάδιον της κοινωνίας. Οι ίδιοι οι αυτοκράτορες, αρχής γενομένης με τον Διοκλητιανό, είχαν τόσον ολίγη πίστη στη μοναρχία, ώστε καθιέρωσαν από μόνοι τους μια κατανομή της εξουσίας. Τελικώς υπήρχαν τέσσαρες κυβερνήτες ταυτοχρόνως. Δεν εδημιουργήθη ούτε ένα θεσμικό όργανο, ούτε μια αρχή, σε αυτή την δυστυχισμένη κοινωνία, που δεν είχε κανέναν καλύτερο λόγο για να συνεχίσει να υπάρχει, παρά την φυσική αδυναμία να αποφασίσει σε ποιο βράχο πρέπει να κατακρημνισθεί. Μέχρις ότου ήλθε η στιγμή που συνετρίβη στα δραστήρια όπλα του Βορρά και εξηναγκάσθη επιτέλους να καταστεί κάτι σαφές. Έτσι ευρίσκουμε μια πλήρη αντίθεση ανάμεσα σε αυτές τις δύο μεγάλες κοινωνίες, την Ουράνιο και την Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία.

Στον πολιτισμόν της Ανατολικής Ασίας θα προσθέσω εκείνον των Βραχμάνων, ο οποίος είναι επίσης εξαιρετικής δυνάμεως  και καθολικότητος. Εάν στην Κίνα όλοι ή σχεδόν όλοι έχουν φθάσει σε ένα συγκεκριμένο επίπεδο γνώσεως, το ίδιο συμβαίνει και με τους Ινδουιστές. Κάθε άνθρωπος, συμφώνως προς την κάστα του, μοιράζεται ένα πνεύμα το οποίον έχει διαρκέσει επί αιώνες και γνωρίζει ακριβώς τι πρέπει να μάθει, να σκέπτεται και να πιστεύει. Μεταξύ των Βουδιστών του Θιβέτ και άλλων περιοχών της Άνω Ασίας, τίποτα δεν είναι σπανιότερον από έναν αγρότη ο οποίος δεν ημπορεί να διαβάσει. Ο καθένας έχει παρόμοιες πεποιθήσεις για τα σημαντικά ζητήματα της ζωής.

Ευρίσκουμε την ίδια ομοιομορφία μεταξύ των Ευρωπαίων; Η ερώτηση δεν αξίζει καν να τεθεί. Ο ελληνορωμαϊκός πολιτισμός δεν έχει σαφώς  έντονο χρώμα, ούτε σε ολόκληρα έθνη, ούτε ακόμα και μέσα στους ιδίους λαούς. Δεν χρειάζεται να ομιλήσω για την Ρωσία ή για τα περισσότερα από τα Αυστριακά Κράτη. Η απόδειξη θα ήταν πολύ εύκολη. Αλλά εξετάσετε την Γερμανία ή την Ιταλία (ειδικώς την Νότιο Ιταλία). Η Ισπανία παρουσιάζει μια παρομοία εικόνα, αν και σε αμυδρότερες γραμμές. Η Γαλλία ευρίσκεται στην ίδια θέση με την Ισπανία.»

Πηγή: Εφημερίδα «Εμπρός»