Η ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΑΣΑΦΕΙΕΣ, ΜΥΘΟΙ ΚΑΙ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΕΣ – ΜΕΡΟΣ H΄

cf87cf89cf81ceafcf82-cf84ceafcf84cebbcebf6

Γράφει ο Α. κωνσταντίνου

Ορείχαλκος, Ιππήλατα Πολεμικά Άρματα και… Γάλα

Από του 1995 και ύστερον υπήρξαν 14 τουλάχιστον σπουδαίες  δημοσιεύσεις ως προς την προέλευση των Ινδοευρωπαίων, αλλά η πρώτη (και δη καταλυτική) επί του ζητήματος δημοσίευση ερεύνης μέσω γενετικής αναλύσεως  ήταν εκείνη που παρετέθη  με τίτλο : «Το αρχαίο DNA αποκαλύπτει τα κύρια στάδια σχηματισμού της κεντροευρωπαϊκής μιτοχονδριακής γενετικής ποικιλότητος» («Ancient DNA Reveals Key Stages in the Formation of Central European Mitochondrial Genetic Diversity») [από ομάδα ερευνητών του Πανεπιστημίου του Μάϊντς, του Πανεπιστημίου της Αδελαΐδος  και του «Genographic Consortium» (μια επιστημονική κοινοπραξία της αμερικανικής  National Geographic Society  και της ΙΒΜ), υπό τον συντονισμό των Γκουίντο Μπραντ και Βόλφγκανγκ Χάακ, στο περιοδικό «Science» της 11ης  Οκτωβρίου 2013, (Τόμος 342, τεύχος 6155, σελίδες 257-261)]. Στην σύνοψή τους οι ερευνητές ανέφεραν:

«Οι διεργασίες οι οποίες εσχηματοποίησαν την σύγχρονη ευρωπαϊκή ποικιλότητα μιτοχονδριακού DNA (mtDNA) παραμένουν ασαφείς. Ο αρχικός εποικισμός της Ευρώπης από παλαιολιθικούς τροφοσυλλέκτες – θηρευτές, περίπου προ 42.000 ετών, καθώς και η μετανάστευση των νεολιθικών γεωργών, πριν περίπου 8.000 έτη, φαίνεται ότι διεδραμάτισαν σημαντικούς ρόλους, αλλά δεν εξηγούν την σημερινή ποικιλομορφία του mtDNA. Ελάβαμε δείγματα από 364 άτομα προϊστορικών πολιτισμών της Κεντρικής Ευρώπης και εδημιουργήσαμε την κατά mtDNA χαρακτηριστική τους γενετική κατατομή («προφίλ»), προκειμένου να διενεργήσουμε μια μελέτη με χρονολογική σειρά εξετεινομένη από την αρχαιοτέρα Νεολιθική έως την Πρώιμο Εποχή του Χαλκού (5.500-1.550 έτη, βαθμονομημένα προ της Κοινής Περιόδου). Χρησιμοποιούντες αυτήν την χρονική διατομή εντοπίσαμε τέσσαρες σημαντικές αλλαγές στην γενετική σύνθεση κατά την νεολιθική περίοδο, οι οποίες απεκάλυψαν έναν κομβικό ρόλο για τους πολιτισμούς της Υστέρας Νεολιθικής στην διαμόρφωση της συγχρόνου κεντροευρωπαϊκής γενετικής ποικιλότητος».

Η  ομάδα του Μπραντ  ανίχνευσε τις γενετικές ρίζες των συγχρόνων Ευρωπαίων, εξετάζουσα το αρχαίο μιτοχονδριακό DNA (mtDNA) και ήταν σε θέση να εντοπίσει τις γενετικές διαφορές σε 364 Κεντροευρωπαίους, των οποίων  τα σκελετικά κατάλοιπα εκτείνονται από την πρώιμο Νεολιθική έως την Πρώιμο Χαλκοκρατία. Οι σχετικές παρατηρούμενες αλλαγές στους μιτοχονδριακούς απλοτύπους αντεστοιχήθησαν με τις υποτεθείσες ανθρώπειες μεταναστεύσεις σε όλη την Ευρασία και απεκάλυψαν αφ’ ενός την πολυπλοκότητα των δημογραφικών αλλαγών και αφ’ ετέρου τα αποδεικτικά στοιχεία μιας υστερονεολιθικής  προελεύσεως για την γονιδιακή δεξαμενή του Ευρωπαϊκού mtDNA. Αυτή η «χρονοδιατομή» αποκαλύπτει τέσσερα θεμελιώδη πληθυσμιακά συμβάντα συσχετιζόμενα με λίαν γνωρίμους αρχαιολογικούς πολιτισμούς, συμβάντα όμως τα οποία περιελάμβαναν, σε διάφορες χρονικές στιγμές, σαφή γενετική εισροή εντός της Κεντρικής Ευρώπης, από διάφορες γεωγραφικές κατευθύνσεις.

Τα πορίσματα εκείνης της μελέτης συνεπληρώθησαν από την προ έτους  σημαντικοτάτη εργασία την οποίαν εδημοσίευσαν στο περιοδικό «Nature» της 11ης  Ιουνίου 2015 (τεύχος 522, σελίδες 207–211), επιφανείς επιστήμονες 25 πανεπιστημίων και ερευνητικών ινστιτούτων από ολόκληρο τον κόσμο, μεταξύ των οποίων και οι Έλληνες Ιωσήφ Λαζαρίδης (Τμήμα Γενετικής, Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Χάρβαρντ) και Χρήστος Οικονόμου (Εργαστήριο Αρχαιολογικής Ερεύνης του πανεπιστημίου της Στοκχόλμης). Υπό τον τίτλο «Η μαζική μετανάστευση από την στέπα ήταν η πηγή για τις ινδοευρωπαϊκές γλώσσες στην Ευρώπη», οι ερευνητές εξηγούν σαφώς στην σύνοψή τους: «Δημιουργήσαμε μια δεξαμενή γενετικών δεδομένων ανθρωπείου γενώματος- από 69 Ευρωπαίους που έζησαν 8.000-3.000 χρόνια πριν από σήμερα, με τον εμπλουτισμό των «βιβλιοθηκών» αρχαίου DNA και στόχο εξετάσεως περίπου 400.000 πολυμορφισμούς (μεταλλάξεις). Καταδείξαμε ότι προ 8.000-5.000 ετών οι πληθυσμοί της Δυτικής Ευρώπης και της Άπω Ανατολικής Ευρώπης ηκολούθησαν αντίρροπες τροχιές. Κατά την έναρξη της νεολιθικής περιόδου στην Ευρώπη (πριν 8.000-7.000 χρόνια), στενώς συγγενείς ομάδες αγροτών οι οποίοι διέφεραν από τους αυτόχθονες θηρευτές-τροφοσυλλέκτες ενεφανίσθησαν στην Γερμανία, στην Ουγγαρία και στην Ισπανία, ενώ η Ρωσία εκατοικείτο από έναν διακριτό πληθυσμό θηρευτών-τροφοσυλλεκτών, ο οποίος είχε μείζονα – υψηλή συγγένεια με έναν σιβηριανό (σκελετό) 24.000 ετών. Προ  6.000-5.000 ετών, οι αγρότες μεγάλου μέρους της Ευρώπης κατήγοντο από τροφοσυλλέκτες – θηρευτές κατά πολύ περισσότερον των προκατόχων τους, αλλά και στην Ρωσία εκείνων των χρόνων, οι κτηνοτρόφοι Γιαμνάγια της στέπας, κατήγοντο όχι μόνον από τους προαναφερθέντες θηρευτές της Ανατολικής Ευρώπης, αλλά και από ένα πληθυσμό μεσανατολικής  καταγωγής. Η Δυτική και η Ανατολική Ευρώπη ήρθαν σε επαφή πριν από 4.500 χρόνια, καθ’ όσον στους κατοίκους της Γερμανίας, του «Πολιτισμού των Σχοινοειδών Προϊόντων» της Υστέρας Νεολιθικής Εποχής, ανιχνεύθηκε κατά 75% καταγωγή από τους Γιαμνάγια, η οποία τεκμαίρει μια μαζική μετανάστευση προς την «καρδία» («καρδιογαία») της Ευρώπης, από την ανατολική περιφέρειά της. Αυτή η καταγωγή από την στέπα ενεφανίσθη αταλάντευτη σε όλα τα γενετικά δείγματα Κεντροευρωπαίων οι οποίοι  έζησαν έως προ 3.000 ετών, είναι δε πανταχού παρούσα στους σημερινούς Ευρωπαίους. Αυτά τα αποτελέσματα υποστηρίζουν την εκ της στέπας προέλευση τουλάχιστον μέρους των ινδοευρωπαϊκών γλωσσών».

Στο ίδιο τεύχος του «Nature» εδημοσιεύθη μία επιπλέον εργασία με τον ίδιο στόχο, υπό τον τίτλο : «Πληθυσμιακή Γονιδιωματική της Ευρασίας της Εποχής του Ορειχάλκου» («Population genomics of Bronze Age Eurasia»),  τεύχος 522, σελίδες 167–172, από την ομάδα των πανεπιστημίων της Κοπεγχάγης («Κέντρο για την ΓεωΓενετική»  – Μουσείον Φυσικής Ιστορίας με τους Morten Allentoft και Martin Sikora) και του UCLA/Μπέρκλεϋ, («Κέντρο Θεωρητικής Εξελικτικής Γενετικής» με τον Rasmus Nielsen) – ομάδα  η οποία είχε εξιχνιάσει γενετικώς την καταγωγή των Ινδιάνων της Αμερικής και τώρα συνεργάσθηκε με τον Tom Higham της «Μονάδος Επιταχύνσεως Ραδιενεργού Άνθρακος» του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης. Χρησιμοποιούντες διαφορετική μεθοδολογία και έναν ακόμη μεγαλύτερο αριθμό δειγμάτων (από 101 αρχαίους σκελετούς), οι επιστήμονες αυτοί κατέληξαν όχι μόνον στα ίδια συμπεράσματα προελεύσεως των ινδοευρωπαϊκών γλωσσών, αλλά και απέδειξαν ότι «το ανοικτόχρωμο δέρμα στους Ευρωπαίους κατά την Εποχή του Χαλκού ήταν ήδη παρόν σε υψηλή συχνότητα, όχι όμως και η ανοχή στην λακτόζη». Το τελευταίο υποδεικνύει μια πλέον πρόσφατο (απ’ ότι μέχρι σήμερον εθεωρείτο) εμφάνιση της εξελικτικής «θετικής επιλογής» στην ανοχή της λακτόζης και στα συνακόλουθα εξελικτικά προνόμια που παρείχε η ανεμπόδιστη πόση γάλακτος. Κατά τους ερευνητές, οι πρώτοι που διέδωσαν στην Ευρώπη την ανοχή στην λακτόζη ήσαν ακριβώς οι ιπποφορβοί κτηνοτρόφοι της στέπας, οι «Γιαμνάγια».

Συνεπώς η Εποχή του Χαλκού στην Ευρασία (περίπου 3000-1000 π. Χ.) ήταν μια περίοδος σημαντικοτάτων πολιτιστικών αλλαγών. Ωστόσον, υπήρξε εκτενής και λεπτομερής  συζήτηση για το αν οι αλλαγές αυτές προέκυψαν από την κυκλοφορία των ιδεών ή απέρρευσαν από τις ανθρώπινες μεταναστεύσεις, δυνητικώς διευκολύνουσες επίσης την εξάπλωση των γλωσσών και ορισμένων φαινοτυπικών χαρακτηριστικών. Η ανωτέρω έρευνα κατέδειξε σαφώς ότι η Εποχή του Χαλκού υπήρξε μια ιδιαιτέρως δυναμική περίοδος η οποία αφορά σε μεγάλης κλίμακος μετακινήσεις και αντικαταστάσεις πληθυσμών, υπεύθυνες για την διαμόρφωση μεγάλων τμημάτων της σημερινής δημογραφικής δομής, τόσον της Ευρώπης όσον και της Ασίας. Μάλιστα, τα ευρήματα της ερεύνης συνάδουν με την υποτεθείσα εξάπλωση των ινδοευρωπαϊκών γλωσσών κατά την Πρώιμο Εποχή του Χαλκού.